با سلام و عرض تبریک سال نو و آرزوی سالی پر خیر و برکت برای مردم ایران، خبر از دست رفتن تعدادی از هموطنان عزیز بر اثر حوادث جاده ای و وقوع سیل در اغلب استانهای کشور سخت ما را متاثر نمود، ضمن عرض تسلیت به خانواده متوفیان و آرزوی بهبود و سلامتی مجروحین و جبران خسارت مادی خسارت دیدگان توسط مسئولین ستاد بحران، حسب وظیفه انسانی و تخصصی مرا واداشت در خصوص عوامل وقوع سیل های اخیر کشور مطالبی را به استحضار مسئولین برسانم تا شایدخفته ای از این خفته گان مسئول را بیدار کند!

باید بدانیم که اعتبارات و هزینه درمان هر حادثه صد برابر پیشگیری آن است،براساس نکته علمی مذکور بدون توجه به علم و مهندسی آبخیزداری و عدم تخصیص اعتبارات در بودجه سالیانه و به حاشیه راندن صاحب نظران این تخصص ( اغلب مدیران ادارات منابع طبیعی وآبخیزداری استانها تخصص های غیر مرتبط هستند!) خسارات ناشی از وقوع سیلاب را در سالهای آتی به چندین برابر خواهد رسید و باعث پر شدن مخازن سدها، افزایش هزینه‌های پالایش آب، کاهش منابع آبی، تخریب وکاهش حاصل‌خیزی خاک، افت سطح سفره‌های آب زیرزمینی، تاثیرات منفی زیست‌محیطی، آثار مخرب اقتصادی و مالی، ایجاد زمینه مهاجرت روستاییان خواهد شد.

مدیریت نادرست حوزه‌های آبخیز موجب کاهش نفوذ آب در خاک و افزایش رواناب و در نهایت بروز سیل می‌شود، در حال حاضر میزان فرسایش خاک در ایران دو میلیارد تن در سال برآورد شده است که حدود ۱۶/۷ تن در هکتار است ، در حالی که شاخص جهانی این پدیده به پنج الی شش تن در هکتار می رسد.

بر اساس مفاد برنامه پنجم توسعه و به منظور رسیدن به شاخص های جهانی در افق 1404 ارتقاء شاخص فعلی به پنج تا هشت تن در هکتار در پایان سند افق 1404 برنامه ریزی شده و در دستور کار قرار گرفته است.که تحقق آن محال است.!

تبعات این میزان فرسایش خاک بالغ بر 236 میلیون مترمکعب رسوب گذاری در مخازن پشت سدها و به میزان حدود500 میلیون متر مکعب رسوب گذاری در شبکه های آبیاری و زهکشی جدید و سنتی و از دسترس خارج شدن هزاران هکتار اراضی کشاورزی است.

نگرش جامع و نظام مند آبخیزداری در بعد وسیع آن با رویکرد به تمامی جنبه ها می تواند به تعادل در امر توسعه کشور بیانجامد. اگر آبخیزداری به طور علمی انجام و کاربری هر منطقه‌ای مشخص شود بسیاری از مشکلات موجود پیش نمی‌آید.

سیل خسارات جانی و مالی فراوانی را به جوامع بشری و سرمایه‌های آنها وارد می‌کند که یکی از اهداف مهم آبخیزداری، جلوگیری از این حوادث است. بهره برداری بی رویه از طبیعت به صورت قطع درختان یا چرای دام در مراتع، بویژه پس از افزایش جمعیت و زیادتر شدن بهره ‌برداری از جنگل‌ها و مراتع و تخریب حوزه های بالادست شهرها و عدم احیای آنها با عملیات آبخیزداری باعث تشدید سیل و کوتاه شدن دوره‌های بازگشت سیل شده است.

مدیریت سیل به دو روش انجام می‌شود که یکی از آنها استفاده از سازه‌های مختلف و دیگری بهره گرفتن از روش‌های مدیریتی است.

در روش سازه‌ای، با اقداماتی نظیر احداث سیل بنداعم از گابیونی و خشکه چین و انحراف جریان آب و حفاظت خاک، خسارت سیل کم می‌شود. مدیریت و کاهش اثر سیلاب شامل آبخیزداری و مدیریت کاربری حوزه‌ها، برنامه‌ریزی و مدیریت در مسیر رودخانه‌ها و مسیل‌ها، پهنه‌بندی سیل و مدیریت سیلاب در دشت و مناطق سیل‌گیر، پیش‌بینی و هشدار سیل و عملیات پیش‌گیری و حمایتی در مناطق سیل‌گیر تقسیم می‌شود.

احداث سازه‌های مختلف، بخشی از اقدامات آبخیزداری محسوب می ‌شود و بخش دیگر مربوط به کارهای غیر سازه‌ای است که از طریق حفظ و احیای پوشش گیاهی با هدف افزایش نفوذ بارندگی و کاهش رواناب صورت می‌گیرد.

در آبخیزداری کارهای مختلفی برای مهار آب انجام می‌شود، در حال حاضر از ۴۰۰ میلیارد متر مکعب حجم ریزش جوی سالانه در ایران فقط ۱۰۰میلیارد متر مکعب آنهم با راندمان ضریب بهره وری ۴۰ درصد قابل دسترسی و استفاده برای کشاورزی ،شرب و صنعت است و ۳۰۰ میلیارد متر مکعب بصورت جریانهای سطحی و سیلاب و تبخیر و تعرق از دسترس خارج می شود؟!

آیا وقت آن نرسیده که مدیریت حوزه های آبخیز اعم از شهری و منابع طبیعی را به متخصصین آبخیزداری سپارد؟ تاتمام مسئولین اجرایی با هماهنگی آنان وارد حوزه آبخیز شود و کار اجرایی انجام دهند. نتیجه چنین اقدامی آن است که با عملیات آبخیزداری و مدیریت حوزه آبخیز زمانِ رسیدن آب به مناطق پایین‌دست زیاد می‌شود و از این‌که در زمانی کوتاه، حجم عظیمی از آب به سمت خروجی حوزه برود جلوگیری ‌شود که در کاهش آبدهی و خطر سیل موثر است.

اقداماتی همچون قرق کردن و کُپّه‌کاری و بذرپاشی و در ادامه آن، استفاده از بانکت و تراس بندی، احداث بندهای اصلاحی و سایراقدامات فنی آبخیزداری، سیل را در مراحل اولیه مهار کنیم تا شدت نگیرد زیرا هر چه سیل به سمت پایین‌دست بیاید حجم آب و قدرت تخریبش بیشتر می‌شود.

اگر سامانه هشدار سیل وجود داشته باشد ، می‌توانیم در هنگام خطر، مردم را از حاشیه رودخانه‌ها دور و به مناطق امن منتقل کنیم. در خاتمه باید گفت اهداف آبخیزداری، تثبیت و پایش تولید، افزایش بهره‌وری کشاورزی،کاهش تخریب محیط زیست و گشودن دریچه‌های جدید برای مشارکت آبخیزنشینان در چارچوب برنامه‌های توسعه پایدار است که در قالب اقدامات مکانیکی و بیو مکانیکی و مدیریتی انجام می‌شود.امیدوارم مطالب فوق مورد توجه مسئولین قرار گیرد.

اقبال محمدی دانشجوی دوره دکترای علوم و مهندسی آبخیزداری

دیدگاهتان را بنویسید

بستن منو